370 ദുറൂസുല്‍ ഹദീസ് - ഉംദതുല്‍ അഹ്കാം- ഹദീസ് 110- دروس الحديث - മറവിയുടെ സുജൂദ്

  

عمدة الأحكام من كلام خير الأنام صلى الله عليه وسلم
المؤلف: عبد الغني بن عبد الواحد بن علي بن سرور المقدسي الجماعيلي الدمشقي الحنبلي، 

أبو محمد، تقي الدين (المتوفى: 600هـ)  

മറവിയുടെ സുജൂദ്

بابُ سجودِ السَّهو

മറവിയുടെ സുജൂദ് 

110 - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضي الله عنه قَالَ: ((صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم إحْدَى صَلاتَيْ الْعَشِيِّ - قَالَ ابْنُ سِيرِينَ: وَسَمَّاهَا أَبُو هُرَيْرَةَ. وَلَكِنْ نَسِيتُ أَنَا - قَالَ: فَصَلَّى بِنَا رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ سَلَّمَ. فَقَامَ إلَى خَشَبَةٍ مَعْرُوضَةٍ فِي الْمَسْجِدِ، فَاتَّكَأَ عَلَيْهَا كَأَنَّهُ غَضْبَانُ وَوَضَعَ يَدَهُ الْيُمْنَى عَلَى الْيُسْرَى، وَشَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ. وَخَرَجَتِ السَّرَعَانُ مِنْ أَبْوَابِ الْمَسْجِدِ فَقَالُوا: قَصُرَتِ الصَّلاةُ - وَفِي الْقَوْمِ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ - فَهَابَا أَنْ يُكَلِّمَاهُ. وَفِي الْقَوْمِ رَجُلٌ فِي يَدَيْهِ طُولٌ، يُقَالُ لَهُ: ذُو الْيَدَيْنِ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَنَسِيتَ، أَمْ قَصُرَتِ الصَّلاةُ؟ قَالَ: لَمْ أَنْسَ وَلَمْ تُقْصَرْ. فَقَالَ: أَكَمَا يَقُولُ ذُو الْيَدَيْنِ؟ فَقَالُوا: نَعَمْ. فَتَقَدَّمَ فَصَلَّى مَا تَرَكَ. ثُمَّ سَلَّمَ، ثُمَّ كَبَّرَ وَسَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ. ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَكَبَّرَ، ثُمَّ كَبَّرَ وَسَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ. ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَكَبَّرَ. فَرُبَّمَا سَأَلُوهُ: ثُمَّ سَلَّمَ؟ قَالَ: فَنُبِّئْتُ أَنَّ عِمْرَانَ بْنَ حُصَيْنٍ قَالَ: ثُمَّ سَلَّمَ)) . 

  العَشِيُّ:ഉച്ചക്കും സൂര്യാസ്തമയത്തിനും ഇടയിലുള്ള സമയം

السَّرَعَانُ  വേഗത്തില്‍ പുറത്ത് പോകുന്നവര്‍

    മുഹമ്മദ് ഇബ്‌നു സീരീൻ رحمه الله അബൂ ഹുറൈറ رضي الله عنه വിൽ നിന്ന് നിവേദനം ചെയ്യുന്നു, അബൂ ഹുറൈറ رضي الله عنه പറഞ്ഞു:  ((അല്ലാഹുവിൻ്റെ റസൂൽ صلى الله عليه وسلم ഞങ്ങളെയും കൊണ്ട് ഉച്ചതിരിഞ്ഞുള്ള രണ്ട് നിസ്കാരങ്ങളിൽ ഒന്ന് (ളുഹ്ർ അല്ലെങ്കിൽ അസ്വർ) നിസ്കരിച്ചു - (ഇബ്നു സീരീൻ പറഞ്ഞു: അബൂ ഹുറൈറ رضي الله عنه അതിൻ്റെ (ആ നമസ്കാരത്തിൻ്റെ) പേര് പറഞ്ഞിരുന്നു, പക്ഷെ ഞാൻ അത് മറന്നുപോയി) - നബി صلى الله عليه وسلم) ഞങ്ങളെയും കൊണ്ട് രണ്ട് റക്അത്ത് നിസ്കരിച്ചു, എന്നിട്ട് സലാം വീട്ടി. എന്നിട്ട് നബി صلى الله عليه وسلم പള്ളിയിൽ വിലങ്ങനെ വെച്ചിരുന്ന ഒരു മരത്തടിയുടെ അടുത്തേക്ക് പോയി, അതിൽ ചാരി നിന്നു. നബി صلى الله عليه وسلم ദേഷ്യത്തിലെന്ന പോലെയായിരുന്നു. അദ്ദേഹം തൻ്റെ വലതു കൈ ഇടതു കൈയ്യിന് മുകളിൽ വെക്കുകയും, വിരലുകൾ കോർത്തുപിടിക്കുകയും ചെയ്തു. (നമസ്കാരം കഴിഞ്ഞെന്ന് കരുതി) ധൃതികൂട്ടുന്ന ആളുകൾ പള്ളിയുടെ വാതിലുകളിലൂടെ പുറത്തുപോയി, അവർ പറഞ്ഞു: "നമസ്കാരം ചുരുക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു." ജനങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിൽ അബൂബക്കര്‍رضي الله عنه  വും ഉമര്‍ رضي الله عنه വും ഉണ്ടായിരുന്നു. പക്ഷെ അവർക്ക് രണ്ടുപേർക്കും നബി صلى الله عليه وسلم യോട് സംസാരിക്കാൻ ഭയം തോന്നി (അവർ മടിച്ചുനിന്നു).

    ആ കൂട്ടത്തിൽ കൈകൾക്ക് അല്പം നീളമുള്ള ഒരാളുണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തെ 'ദുൽ യദൈൻ' (നീണ്ട കൈകളുള്ളയാൾ) എന്ന് വിളിച്ചിരുന്നു. അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: "അല്ലാഹുവിൻ്റെ റസൂലേ, അങ്ങ് മറന്നുപോയതാണോ, അതോ നിസ്കാരം ചുരുക്കിയതാണോ?". നബി صلى الله عليه وسلم പറഞ്ഞു: "ഞാൻ മറന്നിട്ടുമില്ല, നിസ്കാരം ചുരുക്കിയിട്ടുമില്ല." അപ്പോൾ നബി صلى الله عليه وسلم മറ്റുള്ളവരോടായി ചോദിച്ചു: "ദുൽ യദൈൻ പറയുന്നത് പോലെയാണോ?" (സംഭവിച്ചത്?). അവർ അതെ എന്ന് പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ നബി صلى الله عليه وسلم മുന്നോട്ട് നീങ്ങി, വിട്ടുപോയ ഭാഗം നിസ്കരിച്ചു. എന്നിട്ട് സലാം വീട്ടി. ശേഷം അദ്ദേഹം തക്ബീർ ചൊല്ലി, സാധാരണ സുജൂദ് ചെയ്യുന്നതുപോലെയോ അല്ലെങ്കിൽ അതിനേക്കാൾ ദീർഘമായോ സുജൂദ് ചെയ്തു. പിന്നീട് അദ്ദേഹം തക്ബീർ ചൊല്ലി തല ഉയർത്തി. ശേഷം വീണ്ടും തക്ബീർ ചൊല്ലി സാധാരണ സുജൂദ് ചെയ്യുന്നതുപോലെയോ അതിനേക്കാൾ ദീർഘമായോ സുജൂദ് ചെയ്തു. പിന്നീട് അദ്ദേഹം തക്ബീർ ചൊല്ലി തല ഉയർത്തി.

    (ഇബ്നു സീരീനോട്) ആളുകൾ ചിലപ്പോള്‍ (ഇങ്ങനെ) ചോദിച്ചിരിക്കാം: "എന്നിട്ട് നബി صلى الله عليه وسلم സലാം വീട്ടിയോ?" അദ്ദേഹം (ഇബ്നു സീരീൻ رحمه الله) പറഞ്ഞു: 'എന്നിട്ട് നബി صلى الله عليه وسلم സലാം വീട്ടി' എന്ന് ഇംറാൻ ഇബ്നു ഹുസൈൻ رضي الله عنه പറഞ്ഞതായി എന്നോട് അറിയിക്കപ്പെട്ടു.))

വിവരണം

    നമസ്കാരം ഒരു വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ആരാധനയാണ്. അതിൽ അടിമ തൻ്റെ രക്ഷിതാവായ അല്ലാഹുവിന്‍റെ മുമ്പിൽ നിൽക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. അതിൽ ഭയഭക്തിയും (الخُشوعَ) ചിന്തയും (التَّدبُّرَ) ദുൻയാവിൻ്റെ കാര്യങ്ങളിൽ മുഴുകാതിരിക്കലും അനിവാര്യമാണ്.

    എന്നാൽ മനുഷ്യൻ ചിലപ്പോൾ നിസ്കാരത്തിൽ മറന്നുപോയേക്കാം. അങ്ങനെ അതിലെ ചില കർമ്മങ്ങളിൽ കുറവ് വരുത്തുകയോ അല്ലെങ്കിൽ കൂടുതൽ ചെയ്യുകയോ ചെയ്തേക്കാം. ഈ മറവിക്ക് (السَّهوُ) പരിഹാരം ആവശ്യമാണ്. അത്തരം സന്ദർഭങ്ങളില്‍ നബി صلى الله عليه وسلم 'സഹ്‌വിൻ്റെ രണ്ട് സുജൂദുകൾ'  നിയമമാക്കിയിരിക്കുന്നു.

ഈ ഹദീസിൽ, അബൂ ഹുറൈറ رضي الله عنه നിവേദനം ചെയ്യുന്നു: ഒരിക്കല്‍ നബി صلى الله عليه وسلم  അവരെയും കൊണ്ട് ഉച്ചതിരിഞ്ഞുള്ള രണ്ട് നിസ്കാരങ്ങളിൽ ഒന്ന് -ളുഹ്ർ അല്ലെങ്കിൽ അസ്വർ- നമസ്കരിച്ചു. ഏത് നമസ്കാരമാണ് നിര്‍വ്വഹിച്ചത് എന്നതില്‍ ഇബ്നു സീരീന്‍ رحمه الله ക്ക് സംശയമുള്ളത് കൊണ്ടാണ് അത് ഇങ്ങനെ വ്യക്തമാക്കിയത്.  നബി صلى الله عليه وسلم  രണ്ട് റക്അത്ത് നമസ്കരിച്ച ശേഷം സലാം വീട്ടി. എന്നിട്ട് എഴുന്നേറ്റ് പള്ളിയില്‍ കുറുകെ വെച്ചിരുന്ന ഒരു മരത്തടിയിൽ ചാരി നിന്നു. അവിടുന്ന് തൻ്റെ വലതു കൈ ഇടതുകൈയിന് മുകളിൽ വെച്ചു, വിരലുകൾ കോർത്തുപിടിക്കുകയും ചെയ്തു. അപ്പോള്‍ നബി صلى الله عليه وسلم  ദേഷ്യത്തിലാണെന്ന പോലെയായിരുന്നു.

    നമസ്കാരത്തിന് ശേഷം വേഗം പുറത്തുപോകാറുള്ള ആളുകൾ, നമസ്കാരം രണ്ട് റക്അത്തായി ചുരുങ്ങി എന്ന് ധരിച്ച് പള്ളിയിൽ നിന്ന് പുറത്തുപോയിരുന്നു. അബൂബക്കര്‍ رضي الله عنه ഉമര്‍ رضي الله عنه എന്നിവര്‍ നബി صلى الله عليه وسلم യുടെ പിന്നിൽ നമസ്കരിച്ചവരിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു. എന്നാൽ നബിയോടുള്ള ബഹുമാനവും ആദരവും കാരണം ഈ വിഷയത്തിൽ നബി صلى الله عليه وسلم യോട്  സംസാരിക്കാൻ അവർ ഭയപ്പെട്ടു.

    അപ്പോൾ അവരുടെ കൂട്ടത്തില്‍ നിന്ന് 'ദുൽ യദൈൻ' എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഒരാൾ നബി صلى الله عليه وسلم യോട് സംസാരിച്ചു. അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: "അല്ലാഹുവിൻ്റെ റസൂലേ, അങ്ങ് മറന്നുപോയതാണോ, അതോ നമസ്കാരം ചുരുക്കിയതാണോ?" നബി صلى الله عليه وسلم പറഞ്ഞു: "ഞാൻ മറന്നിട്ടുമില്ല, നമസ്കാരം ചുരുക്കിയിട്ടുമില്ല." തനിക്ക് മറവി സംഭവിച്ചിട്ടില്ല എന്ന നബി صلى الله عليه وسلم യുടെ ധാരണ അനുസരിച്ചായിരുന്നു അത്.

    ശേഷം നബി صلى الله عليه وسلم തൻ്റെ പിന്നിൽ നമസ്കരിച്ചവരോട് ചോദിച്ചു: "ഞാൻ രണ്ട് റക്അത്ത് മാത്രമാണോ നമസ്കരിച്ചത്?" അവർ പറഞ്ഞു: "അതെ."

    അപ്പോൾ നബി صلى الله عليه وسلم ഇമാമിൻ്റെ സ്ഥാനത്തേക്ക് മുന്നോട്ട് വന്ന്, നിർബന്ധമായ നാല് റക്അത്തുകൾ പൂർത്തിയാക്കാനായി രണ്ട് റക്അത്തുകൾ കൂടി നമസ്കരിച്ചു. എന്നിട്ട് തശഹ്ഹുദ് ചൊല്ലി, ശേഷം സലാം വീട്ടി. പിന്നീട് തക്ബീർ ചൊല്ലുകയും 'സഹ്‌വി' ന്‍റെ (മറവിയുടെ) രണ്ട് സുജൂദുകൾ ചെയ്യുകയും ചെയ്തു, എന്നിട്ട് (വീണ്ടും) സലാം വീട്ടി.

    ഈ രണ്ട് സുജൂദുകൾ മറവിക്കും വിട്ടുപോയതിനും സംഭവിച്ച കുറവിനും പരിഹാരമാണ്. അതുപോലെ, (യഥാർത്ഥത്തിൽ) തൻ്റെ നമസ്കാരത്തിൽ ഒന്നും കുറഞ്ഞിട്ടില്ലെങ്കിൽ പോലും, അത് പിശാചിനെ നിന്ദിക്കാനും പരാജയപ്പെടുത്താനുമുള്ളതാണ്. കാരണം, പിശാച് മുസ്‌ലിമിന്‍റെ  നമസ്കാരത്തിൽ ആശയക്കുഴപ്പം ഉണ്ടാക്കുകയും അതിനെ കേടാക്കാനും കുറവ് വരുത്താനും ശ്രമിക്കും.  അല്ലാഹു നമസ്കരിക്കുന്നവന് തൻ്റെ നമസ്കാരത്തിലെ ഇത്തരം ന്യൂനത പരിഹരിക്കാനും, പിശാച് ഉണ്ടാക്കിയ ആശയക്കുഴപ്പത്തെ മറികടക്കാനും, പിശാചിനെ അവൻ്റെ ലക്ഷ്യത്തിൽ നിന്ന് തടഞ്ഞുകൊണ്ട് നിന്ദ്യനും പരാജിതനുമായി പിന്തിരിപ്പിക്കാനും ഒരു വഴി നൽകിയതാണ് ഇതിലൂടെ സംഭവിക്കുന്നത്. 

ഹദീസില്‍ നിന്നുള്ള പാഠങ്ങള്‍

1- നബിമാരുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ അവർക്ക് മറവി സംഭവിക്കുന്നത് അവരുടെ മാനുഷിക പ്രകൃതം എന്ന നിലയിൽ അനുവദനീയമാണ്. എങ്കിലും, അവർ വഹ്'യ് എത്തിക്കുന്നതില്‍ മറവി സംഭവിക്കുന്നത് തടയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന കാര്യത്തിൽ ഇജ്മാഅ് (പണ്ഡിതരുടെ ഏകാഭിപ്രായം) ഉണ്ട്.

2- നമസ്കാരം പൂർത്തിയായി എന്ന് ധരിച്ചുകൊണ്ട്, അത് പൂർത്തിയാക്കുന്നതിന് മുമ്പ് നിസ്കാരത്തിൽ നിന്ന് വിരമിക്കുന്നത് അതിനെ അസാധുവാക്കുകയില്ല. ഓര്‍മ വന്ന ഉടന്‍ അത് പൂര്‍ത്തിയാക്കി നമസ്കരിച്ചാല്‍ മതി. 

3- നമസ്കാരത്തിൽ (റക്അത്ത് പോലുള്ള) കുറവ് വരുത്തി മറന്നുകൊണ്ട് സലാം വീട്ടിയവന്, നിസ്കാരത്തിലെ പിഴവ് പരിഹരിക്കുന്നതിനും പിശാചിനെ നിന്ദിക്കുന്നതിനും വേണ്ടി സഹ്‌വിന്‍റെ (മറവിയുടെ) രണ്ട് സുജൂദുകൾ ചെയ്യൽ നിർബന്ധമാണ് (വാജിബാണ്).

4- ഇമാമിന്‍റെ മറവി മഅ്മൂമീങ്ങളെയും (പിന്തുടരുന്നവരെയും) ബാധിക്കുന്നതാണ്; (ഇമാമിനെ) പൂർണ്ണമായി പിൻപറ്റുന്നതിനും, തുടരുന്നതിനും വേണ്ടിയാണിത്. കാരണം, ഇമാമിന്‍റെ നമസ്കാരത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന ഏതൊരു കുറവും അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പമുള്ള മഅ്മൂമീങ്ങളെയും ബാധിക്കും.

5- സ്വഹാബികളുടെ മനസ്സുകളിൽ നബി صلى الله عليه وسلم യോടുള്ള ഭയബഹുമാനത്തിന്‍റെ (ഹൈബത്തിന്‍റെ) ഗാംഭീര്യം.

6- സഹ്‌വിന്‍റെ സുജൂദ്, നിസ്കാരത്തിലെ യഥാർത്ഥ സുജൂദിനെ പോലെത്തന്നെയാണ് അതിന്‍റെ വിധിവിലക്കുകളിലും. കാരണം, അത് (യഥാർത്ഥ സുജൂദിൽ നിന്ന്) വ്യത്യസ്തമായിരുന്നുവെങ്കിൽ, നബി صلى الله عليه وسلم അത് വ്യക്തമാക്കുമായിരുന്നു.

7- സഹ്‌വിന്‍റെ സുജൂദിന്‍റെ സ്ഥാനത്തെക്കുറിച്ച് (അത് എപ്പോഴാണ് ചെയ്യേണ്ടത് എന്നതിനെക്കുറിച്ച്) പണ്ഡിതന്മാർക്കിടയിൽ അഭിപ്രായ വ്യത്യാസമുണ്ട്. അതിൽ പല അഭിപ്രായങ്ങളുണ്ട്, അവയിൽ ഏറ്റവും പ്രബലമായത് രണ്ട് അഭിപ്രായങ്ങളാണ്:

ഒന്നാമത്തെ അഭിപ്രായം: (നമസ്കാരത്തിൽ) ഒരു കുറവ് വരുത്തിയാണ് മറവി സംഭവിച്ചതെങ്കിൽ, സലാമിന് മുമ്പ് സുജൂദ് ചെയ്യണം. ഇനി, (നിസ്കാരത്തിൽ) അധികമായി എന്തെങ്കിലും ചെയ്താണ് മറവി സംഭവിച്ചതെങ്കിൽ, സലാമിന് ശേഷം സുജൂദ് ചെയ്യണം. മാലികീ മദ്‌ഹബിൽ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ (മശ്ഹൂർ) അഭിപ്രായം ഇതാണ്. ഷാഫിഈ മദ്‌ഹബിലെ ഒരു അഭിപ്രായവും, ഇമാം അഹ്മദിൽ നിന്നുള്ള ഒരു റിപ്പോർട്ടും (രിവായത്ത്) ഇതാണ്. ഇത് ഇബ്നുൽ മുൻദിറിന്‍റെയും, ശൈഖുൽ ഇസ്‌ലാം ഇബ്നു തൈമിയ്യയുടെയും, ഇബ്നു ഉസൈമീന്‍റെയും അഭിപ്രായമാണ്.

രണ്ടാമത്തെ അഭിപ്രായം: അതിന്‍റെ (സഹ്‌വിന്‍റെ സുജൂദിന്‍റെ) സ്ഥാനം സലാമിന് മുമ്പാണ്. എന്നാൽ, നമസ്കാരം പൂർത്തിയാക്കുന്നതിന് മുമ്പ് സലാം വീട്ടിയാൽ, അല്ലെങ്കിൽ (സംശയം വന്നപ്പോൾ) തന്‍റെ ഭൂരിഭാഗം ധാരണയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിസ്കരിച്ചാൽ ഒഴികെ (ഈ രണ്ട് സന്ദർഭങ്ങളിലും സലാമിന് ശേഷമായിരിക്കും സുജൂദ്). ഇത് ഹമ്പലീ മദ്‌ഹബിലെ അഭിപ്രായമാണ്. ശൈഖ് ഇബ്നു ബാസിന്‍റെയും അഭിപ്രായം ഇതാണ്.

    ഈ അഭിപ്രായ വ്യത്യാസങ്ങള്‍ ഏറ്റവും ഉത്തമമായതിന്‍റെ വിഷയത്തിലാണ്.