497 ദുറൂസുല്‍ ഹദീസ് - ഉംദതുല്‍ അഹ്കാം- ഹദീസ് 237 دروس الحديث - തമത്തുഉം ഖാരിനും

 

عمدة الأحكام من كلام خير الأنام صلى الله عليه وسلم
المؤلف: عبد الغني بن عبد الواحد بن علي بن سرور المقدسي الجماعيلي الدمشقي الحنبلي، 

أبو محمد، تقي الدين (المتوفى: 600هـ) 

തമത്തുഉം ഖാരിനും 

237 - عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ رضي الله عنهما قَالَ: ((تَمَتَّعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ بِالْعُمْرَةِ إلَى الْحَجِّ وَأَهْدَى. فَسَاقَ مَعَهُ الْهَدْيَ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ. وَبَدَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَهَلَّ بِالْعُمْرَةِ، ثُمَّ أَهَلَّ بِالْحَجِّ، فَتَمَتَّعَ النَّاسُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَهَلَّ بِالْعُمْرَةِ إلَى الْحَجِّ، فَكَانَ مِنْ النَّاسِ مَنْ أَهْدَى، فَسَاقَ الْهَدْيَ مِنْ الْحُلَيْفَةِ. وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يُهْدِ، فَلَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِلنَّاسِ: مَنْ كَانَ مِنْكُمْ أَهْدَى، فَإِنَّهُ لا يَحِلُّ مِنْ شَيْءٍ حَرُمَ مِنْهُ حَتَّى يَقْضِيَ حَجَّهُ. وَمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْدَى فَلْيَطُفْ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَلْيُقَصِّرْ وَلْيَحْلِلْ، ثُمَّ لِيُهِلَّ بِالْحَجِّ وَلْيُهْدِ، فَمَنْ لَمْ يَجِدْ هَدْياً فَلْيَصُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةً إذَا رَجَعَ إلَى أَهْلِهِ. فَطَافَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَدِمَ مَكَّةَ. وَاسْتَلَمَ الرُّكْنَ أَوَّلَ شَيْءٍ، ثُمَّ خَبَّ ثَلاثَةَ أَطْوَافٍ مِنْ السَّبْعِ، وَمَشَى أَرْبَعَةً، وَرَكَعَ حِينَ قَضَى طَوَافَهُ بِالْبَيْتِ عِنْدَ الْمَقَامِ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ انْصَرَفَ فَأَتَى الصَّفَا، وَطَافَ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ سَبْعَةَ أَطْوَافٍ، ثُمَّ لَمْ يَحْلِلْ مِنْ شَيْءٍ حَرُمَ مِنْهُ حَتَّى قَضَى حَجَّهُ، وَنَحَرَ هَدْيَهُ يَوْمَ النَّحْرِ. وَأَفَاضَ فَطَافَ بِالْبَيْتِ، ثُمَّ حَلَّ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ حَرُمَ مِنْهُ، وَفَعَلَ مِثْلَ مَا فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم: مَنْ أَهْدَى وَسَاقَ الْهَدْيَ مِنْ النَّاسِ)) .

അബ്ദുല്ലാഹിബ്നു ഉമർ رضي الله عنهما പറഞ്ഞു: "അല്ലാഹുവിന്‍റെ റസൂൽ صلى الله عليه وسلم തന്‍റെ വിടവാങ്ങൽ ഹജ്ജിൽ ഉംറയെ ഹജ്ജിനോട് ചേർത്ത് ക്വിറാന്‍ ആയി ഹജ്ജ് ചെയ്യുകയും ബലി അറുക്കുകയും ചെയ്തു. റസൂൽ صلى الله عليه وسلم ദുൽഹുലൈഫയിൽ നിന്ന് ബലിമൃഗത്തെ കൂടെ കൊണ്ടുപോയി. അല്ലാഹുവിന്‍റെ റസൂൽ صلى الله عليه وسلم ആദ്യം ഉംറക്ക് ഇഹ്‌റാം കെട്ടിക്കൊണ്ട് ആരംഭിച്ചു, പിന്നീട് ഹജ്ജിനും ഇഹ്‌റാം ചെയ്തു. ജനങ്ങളും റസൂൽ صلى الله عليه وسلم യോടൊപ്പം ഉംറയും ഹജ്ജും ചേർത്ത് ഹജ്ജ് ചെയ്തു. അന്ന് ജനങ്ങളിൽ ചിലർ ബലി അറുത്തവരുണ്ടായിരുന്നു. അവർ ദുൽഹുലൈഫയിൽ നിന്ന് മൃഗത്തെ തെളിച്ചുകൊണ്ടുപോയി. എന്നാൽ അവരില്‍ ബലി അറുക്കാത്തവരും ഉണ്ടായിരുന്നു.

    റസൂൽ صلى الله عليه وسلم മക്കയിൽ എത്തുമ്പോള്‍ ജനങ്ങളോട് പറഞ്ഞു: 'നിങ്ങളിൽ ആരുടെയെങ്കിലും പക്കൽ ബലിമൃഗമുണ്ടെങ്കിൽ, ഹജ്ജ് പൂർത്തിയാകുന്നത് വരെ ഇഹ്‌റാമിൽ നിഷിദ്ധമായ യാതൊന്നിൽ നിന്നും അയാൾ ഒഴിവാകരുത്. എന്നാൽ ആരുടെ പക്കൽ ബലിമൃഗമില്ലയോ, അവർ കഅ്ബാലയത്തിങ്കൽ ത്വവാഫും സ്വഫാ-മർവ്വക്കിടയിൽ സഅ്‌യും നിർവ്വഹിക്കട്ടെ. ശേഷം മുടി വെട്ടി ഇഹ്‌റാമിൽ നിന്ന് ഒഴിവാകട്ടെ. പിന്നീട് (ദുൽഹിജ്ജ എട്ടിന്) ഹജ്ജിന് ഇഹ്‌റാം ചെയ്യുകയും ഒരു ബലിമൃഗത്തെ അറുക്കുകയും ചെയ്യട്ടെ. ആർക്കെങ്കിലും ബലിമൃഗത്തെ കണ്ടെത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ലെങ്കിൽ അവർ ഹജ്ജിനിടയിൽ മൂന്ന് ദിവസവും, വീട്ടിൽ തിരിച്ചെത്തിയ ശേഷം ഏഴ് ദിവസവും നോമ്പ് അനുഷ്ഠിക്കട്ടെ.'

    റസൂൽ صلى الله عليه وسلم മക്കയിൽ എത്തിയപ്പോൾ ത്വവാഫ് ചെയ്തു. ആദ്യം (കഅ്ബയിലെ) റുക്ൻ (ഹജറുൽ അസ്‌വദ്) തടവി. ശേഷം ഏഴ് ത്വവാഫുകളിൽ ആദ്യത്തെ മൂന്ന് ചുറ്റുകളില്‍ വേഗത്തിൽ നടക്കുകയും  ബാക്കി നാല് ചുറ്റുകളില്‍ സാധാരണ നടത്തം നടക്കുകയും ചെയ്തു. കഅ്ബക്ക് ചുറ്റുമുള്ള ത്വവാഫ് പൂർത്തിയാക്കിയപ്പോൾ മഖാമു ഇബ്റാഹീമിന് സമീപം രണ്ട് റക്അത്ത് നമസ്‌കരിച്ചു. ശേഷം അവിടെ നിന്ന് പോയി സ്വഫായിലെത്തി. സ്വഫാ-മർവ്വക്കിടയിൽ ഏഴ് തവണ സഅ്‌യ് ചെയ്തു. പിന്നെ ഹജ്ജ് പൂർത്തിയാകുന്നത് വരെ ഇഹ്‌റാമിൽ നിഷിദ്ധമായ യാതൊന്നിൽ നിന്നും അദ്ദേഹം തഹല്ലുല്‍ (വിരമിക്കല്‍) ആയില്ല. ബലി പെരുന്നാൾ ദിനത്തിൽ റസൂൽ صلى الله عليه وسلم തന്‍റെ ബലിമൃഗത്തെ അറുത്തു. പിന്നീട്  (മിനയിൽ നിന്ന് വന്ന്) കഅ്ബാലയത്തിൽ ത്വവാഫ് (ത്വവാഫുൽ ഇഫാദ) നിർവ്വഹിച്ചു. അതിനു ശേഷം റസൂൽ صلى الله عليه وسلم ഇഹ്‌റാമിൽ നിഷിദ്ധമായ എല്ലാ കാര്യങ്ങളിൽ നിന്നും തഹല്ലുല്‍ ആയി. ബലിമൃഗത്തെ കൂടെ കരുതിയവരും അത് തെളിച്ചുകൊണ്ടുവന്നവരും റസൂൽ صلى الله عليه وسلم ചെയ്തത് പോലെ തന്നെ പ്രവർത്തിച്ചു."

വിവരണം

    ഇസ്‌ലാമിൻ്റെ അഞ്ചാം തൂണായ ഹജ്ജിൻ്റെ കർമ്മങ്ങൾ നബി صلى الله عليه وسلم തൻ്റെ വാക്കുകളിലൂടെയും പ്രവൃത്തികളിലൂടെയും വിവരിച്ചു നൽകുകയും സ്വഹാബികൾ അത് നമുക്ക് കൈമാറുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ഹിജ്റ പത്താം വർഷം നടന്ന വിടവാങ്ങൽ ഹജ്ജിനെക്കുറിച്ച് ഇബ്നു ഉമർ رضي الله عنهما വിവരിക്കുന്നത് പ്രകാരം, നബി صلى الله عليه وسلم ഉംറയും ഹജ്ജും ചേർത്തുള്ള 'ഖിറാൻ' രീതിയാണ് സ്വീകരിച്ചത്. 

    വിടവാങ്ങൽ ഹജ്ജിൽ അല്ലാഹുവിന്‍റെ റസൂൽ صلى الله عليه وسلم ഉംറയെ ഹജ്ജിനോട് ചേർത്ത് 'തമത്തുഅ്' ചെയ്തു എന്ന് ഹദീസില്‍ കാണാം. എന്നാൽ, അല്ലാഹുവിന്‍റെ റസൂൽ صلى الله عليه وسلم ഒരേ ഇഹ്‌റാമിൽ തന്നെ ഹജ്ജും ഉംറയും ഒരുമിച്ച് നിർവ്വഹിക്കുന്ന 'ഖിറാൻ' രീതിയാണ് സ്വീകരിച്ചതെന്ന് സുപരിചിതമായ കാര്യമാണ്. അതിനാൽ, ഇവിടെ പരാമർശിച്ച 'തമത്തുഅ്' എന്നത് അതിന്‍റെ ഭാഷാപരമായ അർത്ഥത്തിലാണ് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്.

    നബി صلى الله عليه وسلم ആദ്യം ഹജ്ജിന് മാത്രമായി ഇഹ്‌റാം കെട്ടുകയും, പിന്നീട് അതിലേക്ക് ഉംറയെ കൂടി ഉൾപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തതിലൂടെ നബി صلى الله عليه وسلم ഒരു 'ഖാരിൻ' (ഖിറാൻ ചെയ്തവൻ) ആയി മാറി. ഭാഷാപരമായും അർത്ഥതലത്തിലും ഒരു ഖാരിൻ 'മുതമത്തിഅ്' (സൗകര്യം ലഭിച്ചവൻ) കൂടിയാണ്. കാരണം മീഖാത്തും ഇഹ്‌റാമും കർമ്മങ്ങളും ഒന്നായതിലൂടെ ഹജ്ജിന്‍റെ കർമ്മങ്ങളിൽ ഉംറയെ കൂടി ഉൾപ്പെടുത്താനുള്ള സൗകര്യം നബി صلى الله عليه وسلم ക്ക് ലഭിച്ചു.

    'ജനങ്ങൾ നബി صلى الله عليه وسلم യോടൊപ്പം ഉംറയെ ഹജ്ജിനോട് ചേർത്ത് തമത്തുഅ് ചെയ്തു' എന്ന പ്രസ്താവനയുടെ അർത്ഥം അതിന്‍റെ അവസാന ഫലത്തെക്കുറിച്ചാണ്. അവരിൽ പലരും അല്ലെങ്കിൽ ഭൂരിഭാഗം പേരും ആദ്യം ഹജ്ജിന് മാത്രമായി (ഇഫ്‌റാദ്) ഇഹ്‌റാം കെട്ടുകയും പിന്നീട് അത് ഉംറയിലേക്ക് മാറ്റുകയും ചെയ്തു, അങ്ങനെ അവർ മുതമത്തിഉകളായി മാറി. ബലിമൃഗത്തെ (ഹദ്‌യ്) കൂടെ കൊണ്ടുവരാത്തവരായിരുന്നു ഇപ്രകാരം ചെയ്തത്.

   മദീനക്കാരുടെ മീഖാത്തായ ദുൽഹുലൈഫയിൽ (ഇന്നത്തെ അബയാറു അലി) നിന്ന് നബി صلى الله عليه وسلم ബലിമൃഗത്തെ (ഹദ്‌യ്) കൂടെ കരുതിയിരുന്നു. ബലിമൃഗത്തെ കൂടെ കൊണ്ടുവന്നവർ ഹജ്ജ് പൂർത്തിയാകുന്നത് വരെ ഇഹ്‌റാമിൽ നിന്ന് ഒഴിവാകാൻ പാടില്ലെന്നും, മൃഗമില്ലാത്തവർ ഉംറ കഴിഞ്ഞ് മുടി വെട്ടി ഇഹ്‌റാമിൽ നിന്ന് ഒഴിവാകണമെന്നും നബി صلى الله عليه وسلم കൽപ്പിച്ചു. ഇപ്രകാരം മൃഗമില്ലാത്തവർ പിന്നീട് ദുൽഹിജ്ജ എട്ടിന് ഹജ്ജിനായി വീണ്ടും ഇഹ്‌റാം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. ഇങ്ങനെ ചെയ്യുന്നവരാണ് യഥാര്‍ഥത്തില്‍ മുതമത്തിഅ് അഥവാ തമത്തുഅ് ചെയ്തവര്‍.

  ഹറമിലേക്ക് അയക്കപ്പെടുകയും അവിടെ അറുക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഒട്ടകം, പശു, ആട് എന്നിവയ്ക്കാണ് 'ഹദ്‌യ്' എന്ന പേര് പറയുന്നത്. ദുൽഹുലൈഫയിൽ നിന്നാണ് നബി صلى الله عليه وسلم ഇവയെ തെളിച്ചു കൊണ്ടുപോയത്, അത് അറുപത്തിനാല് ഒട്ടകങ്ങളായിരുന്നു. മദീനക്കാർക്കും അവിടം വഴി കടന്നുപോകുന്ന മറ്റുള്ളവർക്കുമുള്ള മീഖാത്താണ് ദുൽഹുലൈഫ. നിലവിൽ ഇത് 'ആബാറു അലി' എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. മദീനയിൽ നിന്ന് മക്കയിലേക്കുള്ള പാതയുടെ തുടക്കത്തിലുള്ള ഈ സ്ഥലം മദീനയിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 6 മൈൽ (13 കിലോമീറ്റർ) ദൂരത്തിലും മക്കയിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 200 മൈൽ (408 കിലോമീറ്റർ) ദൂരത്തിലുമാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. മക്കയിൽ നിന്നും ഏറ്റവും അകലെയുള്ള മീഖാത്താണിത്.

    നബി صلى الله عليه وسلم ആദ്യം ഉംറക്കും പിന്നീട് ഹജ്ജിനും ഇഹ്‌റാം ചെയ്തു. സ്വഹീഹ് മുസ്‌ലിമിൽ അനസ് رضي الله عنه നിവേദനം ചെയ്ത ഹദീസിൽ 'ഉംറക്കും ഹജ്ജിനുമായി ഇതാ ഞാൻ നിന്‍റെ വിളിക്ക് ഉത്തരം നല്‍കി ഹാജരായിരിക്കുന്നു' എന്ന് നബി صلى الله عليه وسلم പറയുന്നത് കേട്ടതായി വന്നിട്ടുണ്ട്. ഇതിന്‍റെ അർത്ഥം നബി صلى الله عليه وسلم ആദ്യം ഉംറക്ക് മാത്രമായി ഇഹ്‌റാം ചെയ്യുകയും പിന്നീട് ഹജ്ജിന് മാത്രമായി മറ്റൊരിക്കൽ ഇഹ്‌റാം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു എന്നല്ല. 

    നബി صلى الله عليه وسلم മക്കയിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ ജനങ്ങളോട് പറഞ്ഞു: നിങ്ങളിൽ ആരെങ്കിലും ബലിമൃഗത്തെ (ഹദ്‌യ്) കൂടെ കൊണ്ടുവന്നിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ഹജ്ജ് പൂർത്തിയാക്കുന്നത് വരെ ഇഹ്‌റാമിൽ നിഷിദ്ധമായ കാര്യങ്ങളിൽ  നിന്നൊന്നും അയാൾ വിരമിക്കരുത്. "ബലിമൃഗം അതിന്‍റെ സ്ഥാനത്ത്  എത്തുന്നത് വരെ നിങ്ങൾ തല മുണ്ഡനം ചെയ്യരുത്" (അൽ-ബഖറ: 196) എന്ന അല്ലാഹുവിന്‍റെ കല്പന പ്രകാരമാണിത്. എന്നാൽ നിങ്ങളിൽ ആരുടെയെങ്കിലും പക്കൽ ബലിമൃഗമില്ലെങ്കിൽ, അയാൾ കഅ്ബാലയത്തിൽ ഉംറയുടെ ത്വവാഫും സഫാ-മർവ്വക്കിടയിൽ സഅ്‌യും നിർവ്വഹിക്കുകയും മുടി വെട്ടുകയും ചെയ്യട്ടെ. അതോടുകൂടി അയാൾ ഇഹ്‌റാമിൽ നിന്ന് ഒഴിവാകുകയും, സുഗന്ധം, വസ്ത്രം, ലൈംഗിക ബന്ധം, വേട്ടയാടൽ തുടങ്ങി ഇഹ്‌റാമിൽ നിഷിദ്ധമായിരുന്ന കാര്യങ്ങളെല്ലാം അയാൾക്ക് അനുവദനീയമാവുകയും ചെയ്യും. മുടി മുണ്ഡനം ചെയ്യുന്നതാണ് (ക്ഷൗരം) ഉത്തമമെങ്കിലും, ഹജ്ജ് വേളയിൽ മുണ്ഡനം ചെയ്യാൻ മുടി ബാക്കിയുണ്ടാകാൻ വേണ്ടി മുടി വെട്ടാനാണ് നബി صلى الله عليه وسلم നിർദ്ദേശിച്ചത്.

    പിന്നീട് ഹജ്ജിന് ഇഹ്‌റാം ചെയ്യുക എന്ന പ്രവാചക കൽപ്പനയുടെ അർത്ഥം ദുൽഹിജ്ജ എട്ടിന് (യൗമുത്തർവിയ്യ) ഇഹ്‌റാം ചെയ്യുക എന്നതാണ്, അല്ലാതെ ഉംറ കഴിഞ്ഞ് ഒഴിവായ ഉടനെയല്ല. ഇനി ആർക്കെങ്കിലും ബലിമൃഗത്തെയോ അതിന്‍റെ വിലയോ കണ്ടെത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ലെങ്കിൽ, അയാൾ ഹജ്ജിന് ഇഹ്‌റാം ചെയ്ത ശേഷം മൂന്ന് ദിവസവും, തന്‍റെ നാട്ടിലോ താമസസ്ഥലത്തോ തിരിച്ചെത്തിയാൽ ഏഴ് ദിവസവും നോമ്പ് അനുഷ്ഠിക്കേണ്ടതാണ്. അഥവാ ഹജ്ജില്‍ അറുക്കേണ്ട  ബലിമൃഗം കണ്ടെത്താൻ കഴിയാത്തവർ ഹജ്ജിനിടയിൽ മൂന്ന് ദിവസവും നാട്ടിൽ തിരിച്ചെത്തിയാൽ ഏഴ് ദിവസവും നോമ്പ് അനുഷ്ഠിക്കണം. 

    മക്കയിലെത്തിയ നബി صلى الله عليه وسلم ഹജറുൽ അസ്‌വദ് ചുംബിച്ചു കൊണ്ട് തവാഫുൽ ഖുദൂം ആരംഭിക്കുകയും, ആദ്യ മൂന്ന് ചുറ്റലുകളിൽ വേഗത്തിൽ നടക്കുകയും  ബാക്കി നാലെണ്ണം സാധാരണ നിലയിൽ പൂർത്തിയാക്കുകയും ചെയ്തു. ശേഷം മഖാമു ഇബ്റാഹീമിന് അടുത്ത് രണ്ട് റക്അത്ത് നമസ്കരിക്കുകയും സ്വഫാ-മർവ്വക്കിടയിൽ ഏഴ് പ്രാവശ്യം സഅ്‌യ് നിർവ്വഹിക്കുകയും ചെയ്തു. ബലിമൃഗത്തെ കൂടെ കൊണ്ടുവന്നതിനാൽ ബലിപെരുന്നാൾ ദിനത്തിൽ ബലിയറുത്ത് ത്വവാഫുൽ ഇഫാദ നിർവ്വഹിക്കുന്നത് വരെ നബി صلى الله عليه وسلم ഇഹ്‌റാമിൽ തന്നെ തുടർന്നു; ഇപ്രകാരം ബലിമൃഗത്തെ കൊണ്ടുവന്നവർ ഖാരിനീങ്ങളായും അല്ലാത്തവർ മുതമത്തിഉകളായും ഹജ്ജ് പൂർത്തിയാക്കി.

ഹദീസില്‍ നിന്നുള്ള പാഠങ്ങള്‍

1- ഹജ്ജ് 'ഖാരിൻ' (ഹജ്ജും ഉംറയും ഒരുമിച്ച്) ആയോ 'മുതമത്തിഅ്' (ഉംറ കഴിഞ്ഞ് പിന്നീട് ഹജ്ജ്) ആയോ നിർവ്വഹിക്കുന്നതിന്‍റെ നിയമസാധുതയെ ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു.

2- ഇഫ്‌റാദ് രീതിയിൽ ഹജ്ജ് തുടങ്ങിയവർക്ക് പിന്നീട് അതിലേക്ക് തമത്തുഅ് എന്ന ഉദ്ദേശം (നിയ്യത്ത്) മാറ്റാവുന്നതാണെന്നും ഈ വചനം പഠിപ്പിക്കുന്നു.

3- കഅ്ബക്ക് ചുറ്റുമുള്ള ത്വവാഫിലെ ആദ്യ മൂന്ന് ചുറ്റലുകളിൽ വേഗത്തിൽ ചുവടുകൾ വെച്ച് നടക്കുന്നതിന്‍റെ രീതിയും ഇതിൽ വിവരിക്കുന്നു.

4- ഇസ്‌ലാമിന്‍റെ അഞ്ചാമത്തെ തൂണാണ് ഹജ്ജ് എന്നതും, നബി صلى الله عليه وسلم തന്‍റെ വാക്കുകളിലൂടെയും പ്രവൃത്തികളിലൂടെയും അത് എങ്ങനെ നിർവ്വഹിക്കണമെന്ന് പഠിപ്പിച്ചു എന്നതും ഇതിൽ നിന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു.

5- ബലിമൃഗത്തെ കൂടെ കൊണ്ടുവന്നവർ ഹജ്ജ് പൂർത്തിയാകുന്നത് വരെ ഇഹ്‌റാമിൽ നിന്ന് ഒഴിവാകാൻ പാടില്ല. എന്നാൽ ബലിമൃഗമില്ലാത്തവർക്ക് ഉംറക്ക് ശേഷം ഇഹ്‌റാമിൽ നിന്ന് ഒഴിവാകാവുന്നതാണ്.

6- ബലിമൃഗത്തെ കണ്ടെത്താൻ കഴിയാത്തവർ ഹജ്ജ് വേളയിൽ 3 ദിവസവും നാട്ടിൽ തിരിച്ചെത്തിയാൽ 7 ദിവസവും നോമ്പ് അനുഷ്ഠിക്കണം.

7- ത്വവാഫ് ആരംഭിക്കുമ്പോൾ ഹജറുൽ അസ്‌വദ് ചുംബിക്കുകയോ സ്പർശിക്കുകയോ (ഇസ്തിലാം) ചെയ്യുക എന്നത് സുന്നത്താണ്.

8- ത്വവാഫിന്‍റെ ആദ്യ മൂന്ന് ചുറ്റലുകളിൽ പുരുഷന്മാർ വേഗത്തിൽ ചുവടുകൾ വെച്ച് നടക്കൽ സുന്നത്താണ്. ബാക്കി നാല് ചുറ്റലുകൾ സാധാരണ വേഗത്തിൽ പൂർത്തിയാക്കണം.

9- ത്വവാഫ് പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം മഖാമു ഇബ്റാഹീമിന് പിന്നിൽ രണ്ട് റക്അത്ത് നമസ്‌കരിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

10- സഫാ-മർവ്വക്കിടയിലെ സഅ്‌യ് ആരംഭിക്കേണ്ടത് സ്വഫാ മലയിൽ നിന്നാണ്. സ്വഫാ മുതൽ മർവ്വ വരെ ഒരു തവണയായും മർവ്വ മുതൽ സ്വഫാ വരെ അടുത്ത തവണയായും ആകെ ഏഴ് തവണ പൂർത്തിയാക്കണം.

11- മദീനക്കാരുടെ മീഖാത്തായ ദുൽഹുലൈഫ (അബയാറു അലി) മക്കയിൽ നിന്ന് ഏറ്റവും അകലെയുള്ള മീഖാത്താണ്. ഏകദേശം 400 ഇല്‍ പരം കിലോമീറ്റർ ദൂരമുണ്ട്.