394 ദുറൂസുല്‍ ഹദീസ് - ഉംദതുല്‍ അഹ്കാം- ഹദീസ് 134- دروس الحديث - ദിക്ർ കൊണ്ട് ശബ്ദമുയർത്തല്‍

  

عمدة الأحكام من كلام خير الأنام صلى الله عليه وسلم
المؤلف: عبد الغني بن عبد الواحد بن علي بن سرور المقدسي الجماعيلي الدمشقي الحنبلي، 

أبو محمد، تقي الدين (المتوفى: 600هـ)  

ദിക്ർ കൊണ്ട് ശബ്ദമുയർത്തല്‍ 

بابُ الذكرِ عَقِبَ الصَّلاةِ

നമസ്കാരത്തിന് ശേഷമുള്ള ദിക്ർ

134 - عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ رضي الله عنهما: ((أَنَّ رَفْعَ الصَّوْتِ بِالذِّكْرِ، حِينَ يَنْصَرِفُ النَّاسُ مِنْ الْمَكْتُوبَةِ كَانَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم)) .
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: «كُنْتُ أَعْلَمُ إذَا انْصَرَفُوا بِذَلِكَ إذَا سَمِعْتُهُ» .
وَفِي لَفْظٍ «مَا كُنَّا نَعْرِفُ انْقِضَاءَ صَلاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالتَّكْبِيرِ» .

അബ്ദുല്ലാഹ് ഇബ്നു അബ്ബാസ് رضي الله عنهما യില്‍ നിന്ന് നിവേദനം: "ജനങ്ങളെല്ലാം നിർബന്ധ നമസ്കാരത്തിൽ നിന്ന് വിരമിക്കുമ്പോൾ ദിക്ർ കൊണ്ട് ശബ്ദമുയർത്തുന്ന രീതി അല്ലാഹുവിൻ്റെ റസൂല്‍ صلى الله عليه وسلم യുടെകാലത്തുണ്ടായിരുന്നു."

    ഇബ്നു അബ്ബാസ് رضي الله عنهما പറഞ്ഞു: "അത് (ദിക്ര്‍) കേൾക്കുമ്പോൾ, അവർ (നമസ്കാരത്തിൽ നിന്ന്) വിരമിച്ചുവെന്ന് ഞാൻ മനസ്സിലാക്കുമായിരുന്നു."

    മറ്റൊരു നിവേദനത്തിൽ ഇങ്ങനെ വന്നിരിക്കുന്നു: "അല്ലാഹുവിൻ്റെ റസൂല്‍ صلى الله عليه وسلم നമസ്കാരം കഴിഞ്ഞുവെന്ന് ഞങ്ങൾ അറിഞ്ഞിരുന്നത് തക്ബീർ മുഖേനയായിരുന്നു."

വിവരണം

    സ്വഹാബികൾ നബി صلى الله عليه وسلم യുടെ മാർഗനിർദേശം എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും പിന്തുടരാനും, തങ്ങൾക്ക് ശേഷമുള്ളവർക്ക് അത് പകർന്നു നൽകാനും അതീവ താല്പര്യമുള്ളവരായിരുന്നു. നിർബന്ധ നമസ്കാരങ്ങൾക്ക് ശേഷം ദിക്ർ ചൊല്ലുന്നതും, അതുകൊണ്ട് ശബ്ദമുയർത്തുന്നതും നബി صلى الله عليه وسلم യുടെയും സ്വഹാബത്തിൻ്റെയും ചര്യയിൽ പെട്ടതായിരുന്നു.

    ഈ ഹദീസിൽ, അബ്ദുല്ലാഹ് ഇബ്നു അബ്ബാസിൻ്റെ മൗലയായ (അടിമത്തത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കപ്പെട്ടയാള്‍) അബൂ മഅ്ബദ് നിവേദനം ചെയ്യുന്നു: ഇബ്നു അബ്ബാസ് رضي الله عنهما അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു: നിർബന്ധ നമസ്കാരത്തിൽ നിന്ന് ആളുകൾ വിരമിക്കുമ്പോൾ, നമസ്കാരത്തിന് ശേഷം നബി صلى الله عليه وسلم യിൽ നിന്ന് വന്നിട്ടുള്ള ഇസ്തിഗ്ഫാർ (പാപമോചനം തേടൽ), തസ്ബീഹ് (സുബ്ഹാനല്ലാഹ്), തഹ്മീദ് (അൽഹംദുലില്ലാഹ്), തക്ബീർ (അല്ലാഹു അക്ബർ) പോലുള്ള ദിക്റുകളും പ്രാർത്ഥനകളും കൊണ്ട് ശബ്ദമുയർത്തുന്ന രീതി റസൂൽ صلى الله عليه وسلم യുടെ കാലത്ത് നിലവിലുണ്ടായിരുന്നതും പ്രാവർത്തികമാക്കിയിരുന്നതുമാണ്.

    'വിരമിക്കുക' എന്നതുകൊണ്ട് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത് 'സലാം വീട്ടുക' എന്നതാണ്. ദിക്ർ കേൾക്കുമ്പോൾ, ആളുകൾ നമസ്കാരത്തിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചുവെന്ന് ഇബ്നു അബ്ബാസ് رضي الله عنهما മനസ്സിലാക്കുമായിരുന്നു. 

    മറ്റുള്ളവര്‍ക്ക് ശല്യമില്ലെങ്കില്‍ നമസ്കാരത്തിന് ശേഷം ഉറക്കെ ദിക്ർ ചൊല്ലുന്നത് സുന്നത്താണ് എന്ന് ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു. പ്രത്യേകിച്ചും തക്ബീർ ദിക്റിൻ്റെ ഭാഗമാണെന്നതിനും (അല്ലെങ്കിൽ ദിക്റിൽ പെട്ടതാണെന്നതിനും) ഈ ഹദീസില്‍ തെളിവുണ്ട്."

    നമസ്കാരത്തിന് ശേഷം ദിക്റും തക്ബീറും ഉറക്കെ ചൊല്ലുന്ന വിഷയത്തിൽ പണ്ഡിതന്മാർക്കിടയിൽ അഭിപ്രായ വ്യത്യാസമുണ്ട്:

    "ഭൂരിഭാഗം കർമ്മശാസ്ത്ര പണ്ഡിതന്മാരും നമസ്കാരം കഴിഞ്ഞതിന് ശേഷം തക്ബീറും ദിക്റും കൊണ്ട് ശബ്ദമുയർത്തുന്നത് അഭികാമ്യമല്ല (മുസ്തഹബ്ബ് അല്ല) എന്ന അഭിപ്രായക്കാരാണ്. മറ്റുള്ളവര്‍ക്ക് ശല്യം ഉണ്ടാകും എന്നതാണ് കാരണം.

    നബി صلى الله عليه وسلم ദിക്ർ കൊണ്ട് ശബ്ദമുയർത്തിയിരുന്നു എന്ന് അറിയിക്കുന്ന ഹദീസുകളെ ഇമാം ശാഫിഈ رحمه الله വ്യാഖ്യാനിച്ചത്, നബി صلى الله عليه وسلم ദിക്റിൻ്റെ രൂപം സ്വഹാബികളെ പഠിപ്പിക്കാൻ വേണ്ടി ഉറക്കെ ചൊല്ലിയതാണ് എന്ന നിലയ്ക്കാണ്, അല്ലാതെ അവിടുന്ന് അത് സ്ഥിരമായി ചെയ്തിരുന്നില്ല." "അൽ-മൗസൂഅത്തുൽ ഫിഖ്ഹിയ്യ" (13/213) 

    "മറ്റൊരു വിഭാഗം പണ്ഡിതന്മാർ നമസ്കാരത്തിന് ശേഷം ദിക്ർ കൊണ്ട് ശബ്ദമുയർത്തുന്നത് അഭികാമ്യമാണ് (മുസ്തഹബ്ബ്) എന്ന അഭിപ്രായക്കാരാണ്. അവരിൽ ത്വബരി, ഇബ്നു ഹസം, ശൈഖുൽ ഇസ്‌ലാം ഇബ്നു തൈമിയ്യ رحمهم الله തുടങ്ങിയവർ ഉൾപ്പെടുന്നു.

    ഈ വിഷയത്തിൽ വിശാലതയുണ്ട്, അതിലുള്ള അഭിപ്രായ വ്യത്യാസം അനുവദനീയവുമാണ് (അല്ലെങ്കിൽ സാധുവായതാണ്).

    നമസ്കാരത്തിന് ശേഷം ദിക്ർ ഉറക്കെ ചൊല്ലാൻ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നവർ, ശല്യമോ ആശയക്കുഴപ്പമോ ഉണ്ടാക്കാത്ത വിധം, മിതമായ രൂപത്തിൽ ശബ്ദമുയർത്തുന്നതാണ് ഉചിതം.

    നിര്‍ബന്ധ നമസ്കാരത്തില്‍ നിന്ന് ഇമാം വിരമിച്ച ശേഷം പിന്നില്‍ നമസ്കാരം പൂര്‍ത്തിയാക്കുന്നവര്‍ ഉണ്ടെങ്കില്‍  ദിക്ര്‍ ഉറക്കെ ചൊല്ലുന്നത് അവര്‍ക്ക് ശല്യമാവരുത്. 

    ദിക്ർ കൊണ്ട് ശബ്ദമുയർത്തുന്നത് കറാഹത്താണ് എന്ന് പറഞ്ഞ പണ്ഡിതരും ഉണ്ട്, പ്രത്യേകിച്ചും അത് നമസ്കരിക്കുന്നവർക്ക് ശല്യമുണ്ടാക്കുന്നുവെങ്കിൽ.

    ഇമാം ഖുർത്വുബി رحمه الله പറഞ്ഞു: ഖൈസ് ഇബ്നു ഉബാദിൽ നിന്ന് നിവേദനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു, അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: "അല്ലാഹുവിൻ്റെ റസൂല്‍ صلى الله عليه وسلم യുടെ സ്വഹാബികൾ ദിക്റിൻ്റെ സന്ദർഭത്തിൽ ശബ്ദമുയർത്തുന്നത് വെറുത്തിരുന്നു."

    ഖുർആൻ പാരായണം ചെയ്യുമ്പോൾ മറ്റുള്ളവര്‍ക്ക് ശല്യമാകുന്ന വിധം ശബ്ദമുയർത്തുന്നത് വെറുത്തവരായി റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെട്ടവരിൽ സഈദ് ഇബ്നുൽ മുസയ്യബ്, സഈദ് ഇബ്നു ജുബൈർ, ഖാസിം ഇബ്നു മുഹമ്മദ്, ഹസനുല്‍ ബസ്വരി, ഇബ്നു സീരീൻ, നഖഈ رحهم الله തുടങ്ങിയവരും ഉൾപ്പെടുന്നു. മാലിക് ഇബ്നു അനസും അഹ്മദ് ഇബ്നു ഹമ്പലും رحمهما الله അത് വെറുത്തിട്ടുണ്ട്. അവരെല്ലാം ഖുർആൻ ഓതുമ്പോൾ ശബ്ദമുയർത്തുന്നതും അതിൽ ഈണം പ്രയോഗിക്കുന്നതും (മറ്റുള്ളവർക്ക് ശല്യമാകുന്ന രൂപത്തിൽ) വെറുത്തിരുന്നു.

    ദിക്ർ കൊണ്ടും ഖുർആൻ (പാരായണം) കൊണ്ടും ശബ്ദമുയർത്തുന്നതിൽ, നമസ്കരിക്കുന്നവർക്കും അല്ലാഹുവെ സ്മരിക്കുന്ന (ദിക്ർ ചൊല്ലുന്ന) മറ്റുള്ളവർക്കും ശല്യമുണ്ടാകുന്നു എന്നതുകൊണ്ടാണ് അത് (വെറുക്കപ്പെട്ടതാകുന്നത്).

    അതുകൊണ്ടുതന്നെ, നബി صلى الله عليه وسلم തൻ്റെ സ്വഹാബികൾ ഇഅ'തികാഫിന്‍റെ വേളയില്‍ ഖുർആൻ പാരായണം ചെയ്യുമ്പോൾ ശബ്ദമുയർത്തുന്നത് കേട്ടപ്പോൾ അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: "അറിയുക, നിങ്ങളെല്ലാവരും തൻ്റെ രക്ഷിതാവിനോട് സ്വകാര്യ സംഭാഷണം (മുനാജാത്ത്) നടത്തുന്നവരാണ്. അതിനാൽ, നിങ്ങളിൽ ചിലർ ചിലരെ ശല്യപ്പെടുത്താതിരിക്കട്ടെ. ഖുർആൻ പാരായണത്തിൽ നിങ്ങളിൽ ചിലർ ചിലരെക്കാൾ ശബ്ദം ഉയർത്താതിരിക്കട്ടെ." (അബ്ദുറസാഖ്, നസാഈ 'അൽ-കുബ്റ').

ഇബ്നു അബ്ബാസ് رضي الله عنهما യുടെ ഹദീസിൽ വന്നിട്ടുള്ള "തക്ബീർ" എന്നതുകൊണ്ട് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത് എന്താണെന്ന കാര്യത്തിൽ പണ്ഡിതന്മാർക്കിടയിൽ അഭിപ്രായ വ്യത്യാസമുണ്ട്:

ഒരഭിപ്രായം:

    നമസ്കാരത്തിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചാൽ മൂന്ന് തവണ തക്ബീർ (الله أكبر) ചൊല്ലുക എന്നതാണ്. ഇബ്നു റജബ് رحمه الله പറഞ്ഞു: "ഇമാം അഹ്മദ് رحمه الله, അംറ് ബ്നു ദീനാറിൽ നിന്ന് നിവേദനം ചെയ്യുന്നു: 'നിർബന്ധ നമസ്കാരത്തിൽ നിന്ന് ഇമാം സലാം വീട്ടിയാൽ ജനങ്ങൾ മൂന്ന് തവണ തക്ബീർ ചൊല്ലാറുണ്ടായിരുന്നു.'

    ഹൻബൽ പറഞ്ഞു: അബൂ അബ്ദില്ലാഹ് (ഇമാം അഹ്മദ്) رحمه الله പറയുന്നത് ഞാൻ കേട്ടു: ...അലിയ്യു [ബ്നു] അബ്ദില്ലാഹ് ഇബ്നു അബ്ബാസ് رضي الله عنهما നമസ്കരിച്ചു കഴിഞ്ഞാൽ മൂന്ന് തക്ബീർ ചൊല്ലാറുണ്ടായിരുന്നു. ഞാൻ അഹ്മദിനോട് ചോദിച്ചു: നമസ്കാരത്തിന് ശേഷമാണോ? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: അതെ, ഞാൻ ചോദിച്ചു: അംറ്, അബൂ മഅ്ബദിൽ നിന്നും, ഇബ്നു അബ്ബാസിൽ നിന്നും നിവേദനം ചെയ്യുന്ന 'അല്ലാഹുവിൻ്റെ റസൂല്‍ صلى الله عليه وسلم യുടെ നമസ്കാരം കഴിഞ്ഞുവെന്ന് ഞങ്ങൾ അറിഞ്ഞിരുന്നത് തക്ബീർ കൊണ്ടാണ്' എന്ന ഹദീസിനെ ഇവർ (ഇങ്ങനെയാണോ) മനസ്സിലാക്കിയത്? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: അതെ."

    ഇബ്നു റജബ് رحمه الله പറഞ്ഞു: "നിർബന്ധ നമസ്കാരത്തിന് ശേഷം അല്ലാഹുവിൻ്റെ റസൂല്‍ صلى الله عليه وسلم യുടെ കാലത്തുണ്ടായിരുന്ന തക്ബീറിൻ്റെ ഉദ്ദേശ്യം, തുടർച്ചയായ മൂന്ന് തക്ബീറുകളായിരുന്നു എന്ന് ഇതിലൂടെ വ്യക്തമായി." ("ഫത്ഹുൽ ബാരി" - ഇബ്നു റജബ് (7/396).

മറ്റൊരഭിപ്രായം

    "തക്ബീർ" എന്നതുകൊണ്ട് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്, നമസ്കാരത്തിന് ശേഷം 33 തവണ "സുബ്ഹാനല്ലാഹ്, അൽഹംദുലില്ലാഹ്, അല്ലാഹു അക്ബർ" (سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَاللَّهُ أَكْبَرُ) എന്ന് ചൊല്ലുന്നതാണ്.

    ലജ്നത്തുദ്ദാഇമ പണ്ഡിതന്മാരോട് ചോദിക്കപ്പെട്ടു: "ഇബ്നു അബ്ബാസ് رضي الله عنهما യില്‍ നിന്നുള്ള (മുത്തഫഖുൻ അലൈഹി) ഹദീസിലെ 'തക്ബീർ' എന്ന വാക്കിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കി, നമസ്കരിക്കുന്നയാൾ സലാം വീട്ടിയ ശേഷം മൂന്ന് തവണ ഇസ്തിഗ്ഫാർ ചൊല്ലുന്നതിന് മുമ്പായി 'അല്ലാഹു അക്ബർ' എന്ന് പറയുന്നത് അനുവദനീയമാണോ? അങ്ങനെ അനുവദനീയമല്ലെങ്കിൽ, ഹദീസിലെ തക്ബീർ കൊണ്ടുള്ള ഉദ്ദേശ്യമെന്താണ്?"

    അവർ മറുപടി നൽകി: "നബി صلى الله عليه وسلم നമസ്കാരത്തിൽ നിന്ന് സലാം വീട്ടിയാൽ ഇസ്തിഗ്ഫാർ (പാപമോചനം തേടൽ) കൊണ്ടാണ് ആരംഭിച്ചിരുന്നത്. അവിടുന്ന് മൂന്ന് തവണ അല്ലാഹുവിനോട് പൊറുക്കലിനെ തേടും, ശേഷം 'اللَّهُمَّ أَنْتَ السَّلامُ وَمِنْكَ السَّلامُ تَبَارَكْتَ يَا ذَا الْجَلالِ وَالإِكْرَامِ എന്ന് പറയും. പിന്നീട് (ഹദീസുകളിൽ) വന്നിട്ടുള്ള മറ്റ് ദിക്റുകൾ ചൊല്ലും.

    ഹദീസിൽ പരാമർശിച്ച തക്ബീറിനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം, അതുകൊണ്ടുള്ള ഉദ്ദേശ്യം നമസ്കാരത്തിന് ശേഷം 33 തവണ 'സുബ്ഹാനല്ലാഹ്, അൽഹംദുലില്ലാഹ്, അല്ലാഹു അക്ബർ' എന്ന് ചൊല്ലുന്നതാണ്. ഈ വിഷയത്തിൽ വന്നിട്ടുള്ള എല്ലാ ഹദീസുകളെയും ഏകോപിപ്പിച്ചുകൊണ്ടാണ് (ഇങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കുന്നത്)." ("ഫതാവാ ലജ്നത്തുദ്ദാഇമ" 5/420).

    ശൈഖ് ഇബ്നു ഉസൈമീൻ رحمه الله പറഞ്ഞു: "നബി صلى الله عليه وسلم നമസ്കാരത്തിന് ശേഷം ദിക്റുകൾ ഉറക്കെ ചൊല്ലാറുണ്ടായിരുന്നു. അബ്ദുല്ലാഹ് ഇബ്നു അബ്ബാസ് رضي الله عنهما പറഞ്ഞു: 'നബി صلى الله عليه وسلم യുടെ കാലത്ത് ജനങ്ങൾ നമസ്കാരത്തിന് ശേഷം ദിക്ർ ഉറക്കെ ചൊല്ലാറുണ്ടായിരുന്നു.' അദ്ദേഹം (ഇബ്നു അബ്ബാസ് رضي الله عنهما) വീണ്ടും പറഞ്ഞു: 'അല്ലാഹുവിൻ്റെ റസൂല്‍ صلى الله عليه وسلم യുടെ നമസ്കാരം കഴിഞ്ഞുവെന്ന് തക്ബീർ കൊണ്ടല്ലാതെ ഞങ്ങൾ അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല.'

    അതായത്: ദിക്റിനോടൊപ്പം ഉണ്ടാകുന്ന തക്ബീർ കൊണ്ട്; കാരണം ദിക്റിൽ സുബ്ഹാനല്ലാഹ്, അൽഹംദുലില്ലാഹ്, അല്ലാഹു അക്ബർ എന്നിവയെല്ലാം ഉൾപ്പെടുന്നുണ്ടല്ലോ." ("ഫതാവാ നൂറുന്‍ അലദ്ദർബ്"- ഉസൈമീൻ (8/2)).

ഹദീസില്‍ നിന്നുള്ള പാഠങ്ങള്‍

1- നിർബന്ധ നമസ്കാരങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ ഉടനെ അല്ലാഹുവിനെ സ്മരിക്കുന്ന (ദിക്ർ ചൊല്ലുന്ന) പതിവ് നബി صلى الله عليه وسلم യുടെ സുന്നത്തില്‍ സ്ഥിരപ്പെട്ടതാണ്.

2- നബി صلى الله عليه وسلم യുടെ കാലത്ത്, നമസ്കാരശേഷം മറ്റുള്ളവര്‍ക്ക് ശല്യമാകാത്ത സന്ദര്‍ഭത്തില്‍ ദിക്റുകൾ ഉറക്കെ ചൊല്ലുന്ന രീതി നിലനിന്നിരുന്നു. 

3- "അല്ലാഹു അക്ബർ" (തക്ബീർ) എന്നത് നമസ്കാര ശേഷമുള്ള ദിക്റുകളുടെ ഭാഗമാണ്. 

4- നമസ്കാരത്തിന് ശേഷം ദിക്ർ ഉറക്കെ ചൊല്ലുന്ന വിഷയം പണ്ഡിതന്മാർക്കിടയിൽ അഭിപ്രായ വ്യത്യാസമുള്ള ഒരു വിഷയമാണ്.

    ഭൂരിഭാഗം കർമ്മശാസ്ത്ര പണ്ഡിതന്മാരുടെയും അഭിപ്രായത്തിൽ, ദിക്ർ സ്ഥിരമായി ഉറക്കെ ചൊല്ലുന്നത് അഭികാമ്യമല്ല (മുസ്തഹബ്ബ് അല്ല). നബി صلى الله عليه وسلم ദിക്റുകൾ ഉറക്കെ ചൊല്ലിയത്, അതിൻ്റെ രൂപം സ്വഹാബികളെ പഠിപ്പിക്കാൻ വേണ്ടിയായിരുന്നു എന്നാണ് അവർ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത്.

    ഇമാം ത്വബരി, ഇബ്നു ഹസം, ശൈഖുൽ ഇസ്‌ലാം ഇബ്നു തൈമിയ്യ തുടങ്ങിയ പണ്ഡിതന്മാർ, ഹദീസിൻ്റെ ബാഹ്യമായ അർത്ഥം പരിഗണിച്ച്, ദിക്ർ ഉറക്കെ ചൊല്ലുന്നത് അനുവദനീയവും അഭികാമ്യവുമാണ് (മുസ്തഹബ്ബ്) എന്ന് അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു.

5- ദിക്ർ ഉറക്കെ ചൊല്ലുന്നത് മറ്റുള്ളവർക്ക് ശല്യമാകരുത് എന്നത് ഒരു അടിസ്ഥാന തത്വമാണ്. നമസ്കരിക്കുന്നവർക്കോ, ദിക്ർ ചൊല്ലുന്ന മറ്റുള്ളവർക്കോ ശല്യമുണ്ടാക്കുന്ന രൂപത്തിൽ ശബ്ദമുയർത്തുന്നത് കറാഹത്ത് ആണ്.

6- ഹദീസിൽ പരാമർശിച്ച "തക്ബീർ" എന്നതിൻ്റെ ഉദ്ദേശ്യമെന്താണ് എന്നതിലും പണ്ഡിതന്മാർക്ക് രണ്ട് പ്രധാന അഭിപ്രായങ്ങളുണ്ട്:

    ചിലർ അത് സലാം വീട്ടിയ ഉടനെ തുടർച്ചയായി മൂന്ന് തവണ 'അല്ലാഹു അക്ബർ' എന്ന് പറയുന്നതാണെന്ന് അഭിപ്രായപ്പെട്ടു.

    മറ്റുചിലർ അത് 33 തവണ വീതം ചൊല്ലുന്ന 'സുബ്ഹാനല്ലാഹ്, അൽഹംദുലില്ലാഹ്, അല്ലാഹു അക്ബർ' എന്ന ദിക്റില്‍ ഉള്‍പ്പെട്ടതാണെന്നാണ് അഭിപ്രായപ്പെട്ടത്.

7- നമസ്കാര ശേഷമുള്ള ദിക്റുകൾ ആരംഭിക്കേണ്ടത് (സലാം വീട്ടിയ ഉടനെ) മൂന്ന് തവണ ഇസ്തിഗ്ഫാർ (അസ്തഗ്ഫിറുല്ലാഹ്) ചൊല്ലിക്കൊണ്ടാണ്. അതിനുശേഷമാണ് മറ്റ് ദിക്റുകൾ ചൊല്ലേണ്ടത്.

8- കുട്ടികള്‍ സ്വഫ്ഫിന്‍റെ ഏറ്റവും പിറകിലാണ് നിന്നിരുന്നത് എന്ന് ഈ ഹദീസില്‍ നിന്നും മനസ്സിലാക്കാം

9- "നമസ്കാരങ്ങൾക്ക് ശേഷം (കൂട്ടമായോ അല്ലാതെയോ) ദുആ (പ്രാർത്ഥന) ചെയ്യുന്നത് നബി صلى الله عليه وسلم യുടെ ചര്യയിൽ (മാർഗനിർദേശത്തിൽ) പെട്ടതോ, അവിടുത്തെ സ്വഹാബികളുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ പെട്ടതോ ആയിരുന്നില്ല എന്നതിന് ഇതിൽ തെളിവുണ്ട്.

    നിർബന്ധ നമസ്കാരങ്ങളുടെ അവസാനത്തിൽ ദിക്ർ ചൊല്ലുക എന്നതായിരുന്നു അവിടുത്തെ ചര്യ.

    ശൈഖുൽ ഇസ്‌ലാം ഇബ്നു തൈമിയ്യ رحمه الله പറഞ്ഞു: നമസ്കാരങ്ങൾക്ക് ശേഷം, പ്രാർത്ഥനയ്ക്കും കൈകളുയർത്തുന്നതിനും മറ്റുമായി അവിടുന്ന്  സ്വഹാബത്തിനൊപ്പം ഒരുമിച്ചുകൂടാറുണ്ടായിരുന്നില്ല. കാരണം, അവിടുന്ന് അപ്രകാരം ചെയ്തിരുന്നുവെങ്കിൽ, അവർ അത് (നമുക്ക്) ഉദ്ധരിച്ച് നൽകുമായിരുന്നു.

    അദ്ദേഹം (ഇബ്നു തൈമിയ്യ رحمه الله) വീണ്ടും പറഞ്ഞു: നമസ്കാര ശേഷമുള്ള സ്ഥിരപ്പെട്ട ദിക്റുകൾ ചൊല്ലിയിരുന്നത് പോലെ, ഇമാമും മഅ്മൂമുകളും (പിന്നിൽ നമസ്കരിക്കുന്നവരും) എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച് പ്രാർത്ഥിക്കുന്നത് (കൂട്ടപ്രാര്‍ത്ഥന) നിർബന്ധ നമസ്കാരങ്ങൾക്ക് ശേഷം നബി صلى الله عليه وسلم  ചെയ്തിട്ടില്ല എന്ന കാര്യത്തിൽ യാതൊരു സംശയവുമില്ല. കാരണം, അവിടുന്ന് അപ്രകാരം ചെയ്തിരുന്നുവെങ്കിൽ, അവിടുത്തെ സ്വഹാബികളും, ശേഷം താബിഉകളും (സ്വഹാബികളുടെ ശിഷ്യന്മാർ), പിന്നീട് പണ്ഡിതന്മാരും അത് ഉദ്ധരിക്കുമായിരുന്നു. അതിനേക്കാൾ പ്രാധാന്യം കുറഞ്ഞ കാര്യങ്ങൾ പോലും അവർ ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ടല്ലോ. 

    ചുരുക്കത്തില്‍, പ്രാര്‍ഥനയുടെ സ്ഥാനം നമസ്കാരത്തിലാണ്. നമസ്കാര ശേഷം ദിക്റുകളും ആണ് പഠിപ്പിക്കപ്പെട്ടത്.