549 ദുറൂസുല്‍ ഹദീസ് - ഉംദതുല്‍ അഹ്കാം- ഹദീസ് 289 دروس الحديث - വഖ്‌ഫും നിബന്ധനകളും

 

عمدة الأحكام من كلام خير الأنام صلى الله عليه وسلم
المؤلف: عبد الغني بن عبد الواحد بن علي بن سرور المقدسي الجماعيلي الدمشقي الحنبلي، 

أبو محمد، تقي الدين (المتوفى: 600هـ) 

വഖ്‌ഫും നിബന്ധനകളും

289 - عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ رضي الله عنهما قَالَ: (قَدْ أَصَابَ عُمَرُ أَرْضاً بِخَيْبَرَ. فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَسْتَأْمِرُهُ فِيهَا. فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إنِّي أَصَبْتُ أَرْضاً بِخَيْبَرَ، لَمْ أُصِبْ مَالاً قَطُّ هُوَ أَنْفَسُ عِنْدِي مِنْهُ، فَمَا تَأْمُرُنِي بِهِ؟ فَقَالَ: إنْ شِئْتَ حَبَسْتَ أَصْلَهَا، وَتَصَدَّقْتَ بِهَا. قَالَ: فَتَصَدَّقَ بِهَا. غَيْرَ أَنَّهُ لا يُبَاعُ أَصْلُهَا، وَلا يُوهَبُ، وَلا يُورَثُ. قَالَ: فَتَصَدَّقَ عُمَرُ فِي الْفُقَرَاءِ، وَفِي الْقُرْبَى، وَفِي الرِّقَابِ، وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَابْنِ السَّبِيلِ، وَالضَّيْفِ. لا جُنَاحَ عَلَى مَنْ وَلِيَهَا: أَنْ يَأْكُلَ مِنْهَا بِالْمَعْرُوفِ، أَوْ يُطْعِمَ صَدِيقاً، غَيْرَ مُتَمَوِّلٍ فِيهِ).
وَفِي لَفْظٍ: (غَيْرَ مُتَأَثِّلٍ) .

അബ്ദുല്ലാഹിബ്‌നു ഉമർ رضي الله عنهما നിവേദനം ചെയ്യുന്നു: അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: "ഉമർ رضي الله عنه വിന് ഖൈബറിൽ ഒരു ഭൂമി ലഭിച്ചു. അതിൽ എന്തുചെയ്യണം എന്ന് നബി صلى الله عليه وسلم യോട് ഉപദേശം തേടാനായി (അന്വേഷിക്കാനായി) അദ്ദേഹം അടുത്തു ചെന്നു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: 'അല്ലാഹുവിന്‍റെ റസൂലേ, ഖൈബറിൽ എനിക്കൊരു ഭൂമി ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. എനിക്ക് ലഭിച്ചതിൽ വെച്ച് അതിനേക്കാള്‍ ഏറ്റവും വിലപിടിപ്പുള്ള (വിശിഷ്ടമായ) ഒരു സമ്പത്ത് എനിക്കിതുവരെ ലഭിച്ചിട്ടില്ല. അതുകൊണ്ട് ഇതിന്‍റെ കാര്യത്തിൽ താങ്കൾ എനിക്ക് എന്താണ് കല്പിക്കുന്നത് (നിർദ്ദേശിക്കുന്നത്)?' നബി صلى الله عليه وسلم പറഞ്ഞു: 'താങ്കൾ ഉദ്ദേശിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്‍റെ മൂലധനം (ഭൂമി) വഖ്‌ഫ് ചെയ്യുകയും അതിൽ നിന്നുള്ള വരുമാനം ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുക.' അങ്ങനെ ഉമർ رضي الله عنه അത് ദാനം ചെയ്തു. അതിന്‍റെ മൂലധനം (ഭൂമി) വിൽക്കാനോ, ദാനമായി നൽകാനോ, അനന്തരാവകാശമായി നൽകാനോ പാടില്ല എന്ന വ്യവസ്ഥയിൽ. ഉമർ رضي الله عنه അത് ദരിദ്രർക്കും, കുടുംബങ്ങൾക്കും, അടിമമോചനത്തിനും, അല്ലാഹുവിന്‍റെ മാർഗത്തിലും, യാത്രക്കാർക്കും, അതിഥികൾക്കുമായി നിശ്ചയിച്ചു. അതിന്‍റെ മേൽനോട്ടം വഹിക്കുന്ന ആൾ അതിൽ നിന്ന് ന്യായമായ രീതിയിൽ (ഭക്ഷണം) കഴിക്കുന്നതിലോ, തന്‍റെ സുഹൃത്തിന് ഭക്ഷിപ്പിക്കുന്നതിലോ തെറ്റില്ല; എന്നാൽ അതിൽ നിന്ന് സ്വയം സമ്പാദിച്ചുണ്ടാക്കുന്നവനാകാൻ പാടില്ല."

    മറ്റൊരു നിവേദനത്തിൽ: 'സ്വത്തുണ്ടാക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കാത്തവനായി' എന്ന് വന്നിരിക്കുന്നു.

• (يَسْتَأْمِرُهُ): ഉപദേശം തേടുകയും നിർദ്ദേശം ആവശ്യപ്പെടുകയും ചെയ്യുക.
• (أَنْفَسُ): ഏറ്റവും വിശിഷ്ടമായത് / മേന്മയേറിയത്.
• (حَبَسْتَ أَصْلَهَا): അതിന്‍റെ മൂലധനം (ഭൂമി) വഖ്‌ഫ് ചെയ്യുക.
• (غَيْرَ مُتَمَوِّلٍ منها): അതിൽ നിന്ന് സ്വന്തമായി സ്വത്തുണ്ടാക്കാത്ത രീതിയിൽ.

വിവരണം

    സ്വഹാബികൾ അല്ലാഹുവിന്‍റെ മാർഗത്തിൽ ധനം ചെലവഴിക്കുന്നതിലും നന്മയുടെ വഴികളിൽ അത് വിനിയോഗിക്കുന്നതിലും അതീവ താല്പര്യം കാണിച്ചിരുന്നു. ഇത്തരം കാര്യങ്ങളിൽ അവർ നബി صلى الله عليه وسلم  യോട് ഉപദേശം തേടുമായിരുന്നു.

  അബ്ദുല്ലാഹിബ്‌നു ഉമർ رضي الله عنهما നിവേദനം ചെയ്യുന്ന ഈ ഹദീസിൽ, തന്‍റെ പിതാവ് ഉമർ ബിൻ ഖത്താബ് رضي الله عنه വിന് ഖൈബറിൽ ഒരു ഭൂമി ലഭിച്ചതിനെക്കുറിച്ച് വിവരിക്കുന്നു. മദീനയിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 153 കിലോമീറ്റർ അകലെ ശാമിലെക്കുള്ള (സിറിയ) പാതയിലുള്ള, ജൂതന്മാർ താമസിച്ചിരുന്ന ഒരു ഗ്രാമമാണ് ഖൈബർ. ഹിജ്റ ഏഴാം വർഷം നബി صلى الله عليه وسلم ഖൈബർ കീഴടക്കിയപ്പോൾ അതിലെ ചില ഭാഗങ്ങൾ മുസ്‌ലിംകൾക്കിടയിൽ വീതം വെച്ചു. അതിൽ ഉമർ رضي الله عنه വിനും ഒരു വിഹിതം ലഭിച്ചു. 'ഥംഗ്' (ثمغ) എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന ആ ഭൂമിയെക്കുറിച്ച് നബി صلى الله عليه وسلم യോട് ഉപദേശം തേടാൻ ഉമർ رضي الله عنه എത്തി. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: "അല്ലാഹുവിന്‍റെ റസൂലേ, എനിക്ക് ഖൈബറിൽ ഒരു ഭൂമി ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിനേക്കാൾ മികച്ച ഒരു സമ്പത്ത് എനിക്കിതുവരെ ലഭിച്ചിട്ടില്ല." അദ്ദേഹത്തിന് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട സ്വത്തായിരുന്നു അത്.

    അതിന്‍റെ ഗുണമേന്മ കൊണ്ടും ഫലഭൂയിഷ്ഠത കൊണ്ടും അദ്ദേഹത്തിന് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട സ്വത്തായിരുന്നു അത്. സ്വഹാബികൾ എപ്പോഴും സൽക്കർമ്മങ്ങളിൽ മത്സരിക്കുന്നവരായിരുന്നു. {നിങ്ങൾ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നതിൽ നിന്ന് ചെലവഴിക്കുന്നത് വരെ നിങ്ങൾ പുണ്യം പ്രാപിക്കുകയില്ല} [ആലു ഇംറാൻ: 92] എന്ന ഖുർആൻ വചനത്തിൽ പരാമർശിച്ച ആ മഹത്തായ പുണ്യം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ടാണ് ഉമർ رضي الله عنه നബി صلى الله عليه وسلم യോട് ഇത് അല്ലാഹുവിന്‍റെ മാർഗത്തിൽ ദാനം ചെയ്യുന്നതിനെക്കുറിച്ച് ഉപദേശം തേടിയത്.

 അതിന്‍റെ കാര്യത്തിൽ എന്തുചെയ്യണമെന്ന് ചോദിച്ചപ്പോൾ, ആ ഭൂമിയുടെ മൂലധനം അല്ലാഹുവിനായി വഖ്‌ഫ് ചെയ്യാനും അതിലെ വരുമാനവും ഫലങ്ങളും ദാനം ചെയ്യാനും നബി صلى الله عليه وسلم അദ്ദേഹത്തോട് നിർദ്ദേശിച്ചു.

    ദാനധർമ്മങ്ങളിൽ വെച്ച് ഏറ്റവും ഉത്തമമായ രീതിയാണ് നബി صلى الله عليه وسلم അദ്ദേഹത്തിന് നിർദ്ദേശിച്ചു നൽകിയത്. അതായത്, ആ ഭൂമിയുടെ മൂലധനം മാറ്റമില്ലാതെ നിലനിർത്തുകയും (വഖ്‌ഫ് ചെയ്യുക) അതിൽ നിന്നുള്ള വരുമാനം ചെലവഴിക്കുകയും ചെയ്യുക.

 തുടർന്ന് ഉമർ رضي الله عنه അത് ദാനം ചെയ്തു. ആ ഭൂമി വിൽക്കാനോ, ദാനമായി നൽകാനോ, അനന്തരാവകാശികൾക്ക് ലഭിക്കാനോ പാടില്ല എന്ന് അദ്ദേഹം നിബന്ധന വെച്ചു. അതിലെ വരുമാനം ദരിദ്രർക്കും, കുടുംബബന്ധമുള്ളവർക്കും, അടിമമോചനത്തിനും (മോചനദ്രവ്യം നൽകി അടിമത്തത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടുത്താൻ), അല്ലാഹുവിന്‍റെ മാർഗത്തിൽ പ്രയാസപ്പെടുന്ന ഹാജിമാർക്കും പണമില്ലാതെ യുദ്ധത്തിന് പോകാൻ കഴിയാത്ത പോരാളികൾക്കും, നാട്ടിലേക്ക് മടങ്ങാൻ യാത്രാ ചെലവില്ലാത്ത യാത്രക്കാർക്കും, അതിഥികളെ സൽക്കരിക്കാനുമായി അദ്ദേഹം മാറ്റിവെച്ചു.

  ആ ഭൂമി നനക്കാനും സംരക്ഷിക്കാനും ഒരു മേൽനോട്ടക്കാരൻ ആവശ്യമായതുകൊണ്ട്, ആ വഖ്‌ഫ് സ്വത്തിന്‍റെ മേൽനോട്ടം വഹിക്കുന്ന ആൾക്ക് തന്‍റെ അധ്വാനത്തിന് പകരമായി ന്യായമായ രീതിയിൽ അതിൽ നിന്ന് ഭക്ഷിക്കുന്നതിലോ മറ്റുള്ളവർക്ക് ഭക്ഷണം നൽകുന്നതിലോ തെറ്റില്ല. എന്നാൽ അതിൽ നിന്ന് ലാഭമുണ്ടാക്കി സ്വന്തമായി സ്വത്ത് സമ്പാദിക്കാൻ  പാടില്ലെന്നും നബി صلى الله عليه وسلم  നിബന്ധന വെച്ചു. നന്മയുടെയും പുണ്യത്തിന്‍റെയും വഴികളിൽ ചെലവഴിക്കാനാണ് അത് നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നത്, അല്ലാതെ സമ്പന്നനാകാനല്ല.

വഖ്‌ഫ്: എന്നാൽ ഒരു മുസ്‌ലിം തന്‍റെ പക്കലുള്ള വരുമാനമുള്ള ഒരു സ്വത്ത് നന്മയുടെ ഏതെങ്കിലും ഒരു വഴിയിലേക്ക് ദാനം ചെയ്യലാണ്. ആ സ്വത്തിന്‍റെ മൂലധനം (ഉദാഹരണത്തിന് ഒരു തോട്ടം) അവിടെത്തന്നെ നിലനിൽക്കുകയും, അതിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന ആദായം (ഫലങ്ങൾ, വിളകൾ) നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട ആവശ്യങ്ങൾക്കായി ചെലവഴിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. 

ഹദീസില്‍ നിന്നുള്ള പാഠങ്ങള്‍

1- ഇസ്‌ലാമിക നിയമപ്രകാരം വഖ്‌ഫ് എന്നത് അനുവദനീയവും പുണ്യമുള്ളതുമായ കാര്യമാണ്.

2- ഒരിക്കൽ ഒരു വസ്തു വഖ്‌ഫ് ആയിക്കഴിഞ്ഞാൽ അത് വിൽക്കാനോ, സമ്മാനമായി നൽകാനോ, അനന്തരാവകാശമായി കൈമാറാനോ പാടില്ല. വഖ്‌ഫ് ചെയ്യപ്പെട്ട വസ്തുവിന്‍റെ ഉടമസ്ഥാവകാശം കൈമാറ്റം ചെയ്യാനോ, അതിന് കാരണമാകുന്ന ഇടപാടുകൾ നടത്താനോ പാടില്ലെന്നും, വഖ്‌ഫ് ചെയ്ത ആൾ നിശ്ചയിച്ച നിബന്ധന പ്രകാരം അത് നിലനിൽക്കണമെന്നും ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു.

3- "താങ്കൾ ഉദ്ദേശിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്‍റെ മൂലധനം വഖ്‌ഫ് ചെയ്യുകയും വരുമാനം ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുക" എന്ന നബിവചനത്തിൽ നിന്നാണ് മൂലധനം നിലനിർത്തുകയും പ്രയോജനം ധർമ്മം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുക എന്ന 'വഖ്‌ഫ്'  ആശയം രൂപപ്പെടുന്നത്.

4- ഉപയോഗിച്ചാലും നശിച്ചുപോകാതെ ബാക്കിയാകുന്ന വസ്തുക്കളിലായിരിക്കണം വഖ്‌ഫ്. എന്നാൽ ഉപയോഗിക്കുന്നതോടെ തീർന്നുപോകുന്ന വസ്തുക്കൾ വെറും ധർമ്മമാണ് (സ്വദഖ). അവക്ക് വഖ്‌ഫിന്‍റെ പദവിയോ നിയമങ്ങളോ ബാധകമല്ല.

5- വഖ്‌ഫിന്‍റെ ആദായം പൊതുവായോ വ്യക്തിപരമായോ ഉള്ള നന്മയുടെ വഴികളിൽ ചെലവഴിക്കണം. ഉദാഹരണത്തിന്: ബന്ധുക്കൾ, അടിമമോചനം, ജിഹാദ്, അതിഥികൾ, ദരിദ്രർ, സാധുക്കൾ, വിദ്യാലയങ്ങൾ, അഭയകേന്ദ്രങ്ങൾ, ആശുപത്രികൾ തുടങ്ങിയവ.

6- വഖ്‌ഫിന്‍റെ ലക്ഷ്യത്തിനോ കരാറിനോ വിരുദ്ധമല്ലാത്തതും, പാപമോ അനീതിയോ ഇല്ലാത്തതുമായ നിബന്ധനകൾ വെക്കാൻ വഖ്‌ഫ് ചെയ്യുന്ന ആൾക്ക് അവകാശമുണ്ടെന്ന് ഈ ഹദീസിൽ നിന്ന് മനസ്സിലാക്കാം.

7- വഖ്‌ഫ് സ്വത്തിന്‍റെ മേൽനോട്ടം വഹിക്കുന്ന ആൾക്ക് തന്‍റെ ആവശ്യാനുസരണം ന്യായമായ രീതിയിൽ അതിൽ നിന്ന് ഭക്ഷിക്കാവുന്നതാണ്.

8- വഖ്‌ഫ് ചെയ്ത വ്യക്തിക്ക് തന്നെ ആ സ്വത്തിന്‍റെ മേൽനോട്ടക്കാരനാകാൻ അനുവാദമുണ്ട്.

9- വഖ്‌ഫിന്‍റെ ശ്രേഷ്ഠതയും അത് നിലക്കാത്ത ധർമ്മത്തിന്‍റെയും (സ്വദഖത്തുൻ ജാരിയ) തുടർച്ചയായ പുണ്യത്തിന്‍റെയും ഭാഗമാണെന്നും ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു.

10- താൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നതിൽ നിന്ന് ചെലവഴിക്കുന്നവർക്ക് അല്ലാഹു വാഗ്ദാനം ചെയ്ത പ്രതിഫലം ആഗ്രഹിച്ച്, ഏറ്റവും നല്ലതും വിശിഷ്ടവുമായ സ്വത്ത് തന്നെ വഖ്‌ഫ് ചെയ്യുന്നതാണ് ഉത്തമം.

11- ഓരോ കാര്യത്തിലും അറിവുള്ളവരും ദീനിബോധമുള്ളവരുമായ പണ്ഡിതന്മാരോടും വിദഗ്ദ്ധരോടും കൂടിയാലോചന നടത്തേണ്ടതിന്‍റെ പ്രാധാന്യം ഇതിലുണ്ട്.

12- ഉപദേശം തേടി വരുന്നവരോട് ഏറ്റവും ഉത്തമമായത് നിർദ്ദേശിക്കൽ ഉപദേശകന്‍റെ കടമയാണ്. കാരണം 'ദീൻ എന്നാൽ ഗുണകാംക്ഷയാണ്'.

13- കുടുംബബന്ധമുള്ളവർക്ക് നൽകുന്ന ദാനധർമ്മത്തിന്‍റെ ശ്രേഷ്ഠത ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു. അത് ദാനവും ഒപ്പം കുടുംബബന്ധം ചേർക്കലുമാണ്.

14- വഖ്‌ഫിലെ നിബന്ധനകൾ ഇസ്‌ലാമിക നിയമങ്ങൾക്ക് അനുസൃതമായിരിക്കണം. നന്മക്കും പുണ്യത്തിനും വിരുദ്ധമായതോ, അനീതിയോ അക്രമമോ കലർന്നതോ ആയ നിബന്ധനകൾ പാടില്ല.

15- തങ്ങൾക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട സ്വത്ത് അല്ലാഹുവിന്‍റെ മാർഗത്തിൽ നൽകുന്നതിൽ മുൻഗാമികളായ സ്വഹാബികൾ കാണിച്ച വലിയ താല്പര്യം ഇതിൽ വ്യക്തമാണ്.